پرش به محتوا

پیش‌نویس:گاو نه من شیرده: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''<big>گاو نه من شیرده؛</big>'''<br>[[ضرب‌المثل]] '''«گاو نُه مَن شیرده»''' یکی از ضرب‌المثل‌های رایج در [[فرهنگ عمومی]] ایرانیان است که به‌دلیل بیان یک مفهوم [[اخلاقی]]، جایگاه ویژه‌ای در [[ادبیات روزمره]] دارد. این ضرب‌المثل به‌گونه‌ای تأثیرگذار، پیام مهمی دربارۀ رفتار مناسب و خردورزی اجتماعی منتقل می‌کند. این ضرب‌المثل به‌عنوان بازتابی از خرد و تجربه جمعی ایرانیان در در ز[[ندگی روزمره]] استفاده می‌شود. از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در ادبیات شفاهی و کتبی جایگاه خاصی دارد.  
'''<big>گاو نه من شیرده؛</big>''' <big>ضرب‌المثلی که به خراب کردن کار خیر در آخر کار اشاره دارد.</big><br>[[ضرب‌المثل]] '''«گاو نُه مَن شیرده»''' یکی از ضرب‌المثل‌های رایج در [[فرهنگ عمومی]] ایرانیان است که به‌دلیل بیان یک مفهوم [[اخلاقی]]، جایگاه ویژه‌ای در [[ادبیات روزمره]] دارد. این ضرب‌المثل به‌گونه‌ای تأثیرگذار، پیام مهمی دربارۀ رفتار مناسب و خردورزی اجتماعی منتقل می‌کند. این ضرب‌المثل به‌عنوان بازتابی از خرد و تجربه جمعی ایرانیان در در ز[[ندگی روزمره]] استفاده می‌شود که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در ادبیات شفاهی و کتبی جایگاه خاصی دارد.  


== مفهوم‌شناسی ضرب‌المثل ==
== مفهوم‌شناسی ضرب‌المثل ==
ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» برای توصیف وضعیتی به کار می‌رود که در آن، فرد پس از تلاش‌های بسیار و ارائهٔ خدمات یا نتایج مثبت، با انجام یک عمل نسنجیده مانند [[منت‌ گذاشتن|منتگذاشتن]] یا تند رفتاری در پایان کار، تمام دستاوردهای پیشین خود را از بین می‌برد. از نظر علمی نیز این ضرب‌المثل نمایانگر ناپایداری یک فرآیند است که با وجود تولید نتایج مثبت در ابتدا (مانند شیر فراوان گاو)، به‌دلیل یک عامل منفی در پایان، ارزش و نتیجۀ کلی به‌طور کامل از بین می‌رود.
ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» برای توصیف وضعیتی به کار می‌رود که در آن، فرد پس از تلاش‌های بسیار و ارائهٔ خدمات یا نتایج مثبت، با انجام یک عمل نسنجیده مانند[[منت‌ گذاشتن|منت‌گذاشتن]] یا رفتاری تند در پایان کار، تمام دستاوردهای پیشین خود را از بین می‌برد. از نظر علمی نیز این ضرب‌المثل نمایانگر ناپایداری یک فرآیند است که با وجود تولید نتایج مثبت در ابتدا (مانند شیر فراوان گاو)، به‌دلیل یک عامل منفی در پایان، ارزش و نتیجۀ کلی به‌طور کامل از بین می‌رود.


این ضرب‌المثل عدم تعادل بین تلاش و نتیجه را نمایش داده و نشان می‌دهد که حتی بهترین عملکردها نیز در صورت مراقبت نکردن از نحوۀ پایان کار، می‌توانند به شکست منجر شوند و مؤید این نکته است که ارزشِ نهاییِ هر فعالیت، به پایداری عملکرد و حُسن ختام آن وابسته است. در ادبیات مدیریت و رفتار سازمانی، این مفهوم به اهمیت حفظ کیفیت تا انتهای فرآیند اشاره دارد.
این ضرب‌المثل عدم تعادل بین تلاش و نتیجه را نمایش داده و نشان می‌دهد که حتی بهترین عملکردها نیز در صورت مراقبت نکردن از نحوۀ پایان کار، می‌توانند به شکست منجر شوند.  همچنین ضرب‌المثل مؤید این نکته است که ارزشِ نهاییِ هر فعالیت، به پایداری عملکرد و حُسن ختام آن وابسته است و در ادبیات مدیریت و رفتار سازمانی، این مفهوم به اهمیت حفظ کیفیت تا انتهای فرآیند اشاره دارد.


== ریشه و کاربرد ضرب‌المثل ==
== ریشه و کاربرد ضرب‌المثل ==
این ضرب‌المثل در آثار کلاسیک [[ادبیات فارسی]] مانند [[کلیله و دمنه]] یا [[مرزبان‌نامه]] به‌طور مستقیم ذکر نشده، اما در [[فرهنگ شفاهی]] ایرانیان از دیرباز نقل شده و در متون معاصر و توضیحات فولکلور و مطالعات فرهنگی به آن اشاره شده است و نمایانگر یک تجربۀ جمعی و اخلاقی است که به‌صورت حکایت ساده و قابل فهم حفظ و منتقل شده است.<!-- این عبارت «نمایانگر یک تجربۀ جمعی و اخلاقی است که به‌صورت حکایت ساده و قابل فهم حفظ و منتقل شده است» بیانگر استنتاج شخصی است. در ویکی باید روی فکت ها تمرکز شود. بله اگر منبع دارد ذکر شود.  -->


ریشۀ ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» برگرفته از داستان زن و شوهری روستایی است که تنها دارایی‌شان یک گاو بزرگ و شیرده بود. این گاو روزانه حدود نه من معادل تقریبی ۲۷ کیلوگرم،<!-- در معادل سازی باید دقت کنید و باید مشخص شود منظور کدام «من» است. اگر منبعی ندارید، بهتر است وارد تبدیل واحد نشوید یا بنویسید «واحدی قدیمی معادل تقریبی...». چون من در شهرها مختلف متفاوت است.   --> شیر می‌داده که برای این زن و شوهر منبع درآمد و رضایت‌بخشی بوده است. اما نکتۀ مهم این بود که گاو در پایان دوشیدن، رفتار عصبانی از خود نشان می‌داد و با لگد زدن به ظرف شیر، تمام شیر دوشیده شده را روی زمین می‌ریخت. این رفتار گاو در لحظۀ پایانی موجب ناراحتی صاحبش می‌شد، هرچند در طول روز یا روزهای گذشته مقدار زیادی شیر داده بود<!-- لازم نیست که کل داستان به صورت درام نقل شود. شما خلاصه را بیارید. تعابیر چون رفتار عصبانی از خود نشان می داد ضرروت ندارد. توضیح است. علاوه برآن اگر اصل داستان زن و مرد روستایی در منابع معتبر ذکر شده آوردن آن خوب است و الا لازم به درج آن نیست. گفته شود که گاوی بوده است ... -->.  
=== ریشه ضرب‌المثل ===
اگرچه این ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» در متون کلاسیک نظیر [[کلیله و دمنه]] یا [[مرزبان‌نامه]] یافت نشده، اما در [[فرهنگ شفاهی]] ایران رواج داشته است. ریشۀ این مثل به گاوی اشاره دارد که شیردهی بالایی داشته (نُه مَن)، اما در انتهای دوشیدن، با زدن لگد ظرف شیر را می‌ریخته است. عبارت «نُه مَن» کنایه از مقدار زیاد است؛ به‌عنوان مثال هر منِ تبریز معادل ۳ کیلوگرم و مجموعاً حدود ۲۷ کیلوگرم شیر است. نمایانگر یک تجربۀ جمعی و اخلاقی است که به‌صورت حکایت ساده و قابل فهم حفظ و منتقل شده است.


فرق بین گاو و انسان منت‌گذار این‌گونه است<!-- مقایسه ارجاع به متن اول است. مگر قبلا توسط کسانی انجام شده باشد.  --> که گاو تنها نتیجه و محصول زحمات خود را نابود می‌کند، اما انسان با عمل منت‌گذاشتن، علاوه بر این که پاداش و ثواب عمل خیرش را از بین می‌برد، مرتکب گناه نیز می‌شود. منت‌گذاشتن موجب نابودی و محو اجر معنوی کار نیک شده و ارزش آن را از بین می‌برد. به عبارت دیگر، منش و رفتار انسان تأثیر حیاتی بر ثواب و پاداش عمل دارد و رفتار ناشایست نهایی می‌تواند تمام تلاش‌های خوب را بی‌اثر سازد.<!-- اولا که جمله بعد از به عبارت دیگر کاملا توضیحی و تکرار محتوا است که نباید بیاید. ثانیا از مسیر علمی و منطق دانشنامه نگاری خارج شده اید چون استفاده از واژگان «گناه»، «ثواب»، «اجر معنوی» بیانگر قضاوت شما است و فقط در صورتی مجازند که بنویسید: «در اخلاق اسلامی، منت گذاشتن باعث ابطال ثواب دانسته می‌شود». به آیات قرآن ارجاع دهید. شما مجاز نیستید که مستقیم حکم کنید. عبارت  پیشنهادی من: «اگرچه این ضرب‌المثل در متون کلاسیک نظیر کلیله و دمنه یافت نشده، اما در فرهنگ شفاهی ایران رواج داشته است. ریشۀ این مثل به گاوی اشاره دارد که شیردهی بالایی داشته (نُه مَن)، اما در انتهای دوشیدن، با زدن لگد ظرف شیر را می‌ریخته است. عبارت «نُه مَن» کنایه از مقدار زیاد است؛ به‌عنوان مثال هر منِ تبریز معادل ۳ کیلوگرم و مجموعاً حدود ۲۷ کیلوگرم شیر است.
=== کاربرد ضرب‌المثل ===
ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» در زندگی روزمرۀ مردم ایران کاربرد فراوانی دارد و معمولاً مفهوم این مثل در توصیف افرادی به کار می‌رود که خدمات یا کارهای مثبت زیادی انجام می‌دهند، اما در پایان با یک رفتار نامناسب مانند منت گذاشتن یا پرخاشگری، اثر آن خدمات را از بین می‌برند. این ضرب‌المثل به‌عنوان هشداری برای مراقبت از نحوۀ پایان دادن به کارها و روابط به‌کار می‌رود تا تلاش‌ها به هدر نرود. به‌طور مثال در موقعیت‌های مختلف اجتماعی، خانوادگی و کاری، وقتی کسی قصد کمک یا خدمت دارد ولی در پایان رفتار یا سخنش باعث ناراحتی یا کدورت می‌شود، این ضرب‌المثل به‌کار برده می‌شود.
 
مفهوم این ضرب‌المثل با آموزه‌های اسلامی در باب حبط (نابودی) عمل هم‌خوانی دارد. در قرآن به صراحت ذکر شده است که مسلمانان نباید صدقات و نیکی‌های خود را با منت و آزار باطل کنند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_264_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%87 سوره بقره، آیه 264.]</ref> این آیه به وضعیتی مشابه مفهوم ضرب‌المثل اشاره دارد که در آن، عملِ خیرِ انجام‌شده، به واسطۀ رفتار نامناسبِ بعدی (منت گذاشتن)، بی‌اثر می‌شود. در اخلاق اسلامی نیز منت گذاشتن باعث ابطال ثواب دانسته می‌شود. در روایتی از رسول خدا آمده است که اگر کسی به برادر دینی‌اش نیکی کند و سپس بر او منت گذارد، خداوند صدقه و کار نیک وی را باطل می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71959/1/147/%D9%85%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D9%89_%D8%A7%D9%84%D9%89_%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7_%D8%AB%D9%85_%D8%A2%D8%B0%D8%A7%D9%87_%D8%A8%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85 مدرسی، احکام زکات و فقه صدقات، 1381ش، ج1، ص147.]</ref><!-- این عبارت «نمایانگر یک تجربۀ جمعی و اخلاقی است که به‌صورت حکایت ساده و قابل فهم حفظ و منتقل شده است» بیانگر استنتاج شخصی است. در ویکی باید روی فکت ها تمرکز شود. بله اگر منبع دارد ذکر شود.  -->
 
 
 
فرق بین گاو و انسان منت‌گذار این‌گونه است<!-- مقایسه ارجاع به متن اول است. مگر قبلا توسط کسانی انجام شده باشد.  --> که گاو تنها نتیجه و محصول زحمات خود را نابود می‌کند، اما انسان با عمل منت‌گذاشتن، علاوه بر این که پاداش و ثواب عمل خیرش را از بین می‌برد، مرتکب گناه نیز می‌شود. منت‌گذاشتن موجب نابودی و محو اجر معنوی کار نیک شده و ارزش آن را از بین می‌برد. به عبارت دیگر، منش و رفتار انسان تأثیر حیاتی بر ثواب و پاداش عمل دارد و رفتار ناشایست نهایی می‌تواند تمام تلاش‌های خوب را بی‌اثر سازد. <!-- اولا که جمله بعد از به عبارت دیگر کاملا توضیحی و تکرار محتوا است که نباید بیاید. ثانیا از مسیر علمی و منطق دانشنامه نگاری خارج شده اید چون استفاده از واژگان «گناه»، «ثواب»، «اجر معنوی» بیانگر قضاوت شما است و فقط در صورتی مجازند که بنویسید: «در اخلاق اسلامی، منت گذاشتن باعث ابطال ثواب دانسته می‌شود». به آیات قرآن ارجاع دهید. شما مجاز نیستید که مستقیم حکم کنید. عبارت  پیشنهادی من: «اگرچه این ضرب‌المثل در متون کلاسیک نظیر کلیله و دمنه یافت نشده، اما در فرهنگ شفاهی ایران رواج داشته است. ریشۀ این مثل به گاوی اشاره دارد که شیردهی بالایی داشته (نُه مَن)، اما در انتهای دوشیدن، با زدن لگد ظرف شیر را می‌ریخته است. عبارت «نُه مَن» کنایه از مقدار زیاد است؛ به‌عنوان مثال هر منِ تبریز معادل ۳ کیلوگرم و مجموعاً حدود ۲۷ کیلوگرم شیر است.


مفهوم این مثل در توصیف افرادی به کار می‌رود که خدمات یا کارهای مثبت زیادی انجام می‌دهند، اما در پایان با یک رفتار نامناسب مانند منت گذاشتن یا پرخاشگری، اثر آن خدمات را از بین می‌برند. در متون اخلاقی، این رفتار با مفهوم حبط عمل مقایسه شده است» از ایه لا تبدل الصدقات کم بالمن و الاذا استفاده کنید.  -->
مفهوم این مثل در توصیف افرادی به کار می‌رود که خدمات یا کارهای مثبت زیادی انجام می‌دهند، اما در پایان با یک رفتار نامناسب مانند منت گذاشتن یا پرخاشگری، اثر آن خدمات را از بین می‌برند. در متون اخلاقی، این رفتار با مفهوم حبط عمل مقایسه شده است» از ایه لا تبدل الصدقات کم بالمن و الاذا استفاده کنید.  -->


ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» در زندگی روزمرۀ مردم ایران کاربرد فراوانی دارد و معمولاً برای توصیف افرادی استفاده می‌شود که با وجود انجام دادن کارهای خوب و تلاش‌های فراوان، در نهایت با رفتار نامناسب، حرفی ناپسند یا منت‌گذاشتن، تمام زحمات خود را بی‌اثر می‌کنند. این ضرب‌المثل به‌عنوان هشداری برای مراقبت از نحوۀ پایان دادن به کارها و روابط به‌کار می‌رود تا تلاش‌ها به هدر نرود.


در موقعیت‌های مختلف اجتماعی، خانوادگی و کاری، وقتی کسی قصد کمک یا خدمت دارد ولی در پایان رفتار یا سخنش باعث ناراحتی یا کدورت می‌شود، این ضرب‌المثل به‌کار برده می‌شود تا به او یادآوری شود که اهمیت برخورد نهایی و حفظ احترام به اندازۀ خود کمک‌ها مهم است. همچنین در نقد افرادی که به‌جای قدردانی و شکرگذاری نسبت به توانایی‌هایی که خداوند به وی اعطا کرده بر دیگران منت می‌گذارند یا رفتار ناپسند دارند، به شکلی زیبا و موجز بیان می‌شود.


== آثار سوء منت‌گذاشتن بر اعمال از منظر آموزه‌های اسلامی<!-- به نظرم جای این بحث اینجا نیست. چون شما در مقام بیان یک ظرب المثل هستید که ریشه عرفی و فرهنگی دارد نه در صدد بیان حکم فقهی یا کلامی. خوانندگان برای خواندن در مورد آسیب‌شناسی منت در اسلام به مدخل‌های مرتبط مثل انفاق یا رذایل اخلاقی مراجعه می‌کند، نه مدخل یک ضرب‌المثل عامیانه. علاوه برآن متن از نظر فنی نیز دارای اشکالاتی است که در ذیل به آنها پرداخته میشود.  -->==
در آموزه‌های اسلامی، منت‌گذاشتن بر دیگران به شدت مذمت شده و آثار و پیامدهای منفی زیادی دارد. از جمله مهم‌ترین این آثار، تضییع اخلاص در عمل نیک، عدم قبول شدن آن عمل نزد خداوند و حتی گناه‌آلود شدن آن است<!-- می توانیستید به صورت مختصر و بی طرفانه چنین بنویسید: در آموزه‌های اسلامی تضییع اخلاص، عدم قبول عمل نزد خداوند و حتی آلوده شدن به گناه از آثار منت گذاشتن شمرده شده است.  -->.
در آموزه‌های اسلامی، منت‌گذاشتن بر دیگران به شدت مذمت شده و آثار و پیامدهای منفی زیادی دارد. از جمله مهم‌ترین این آثار، تضییع اخلاص در عمل نیک، عدم قبول شدن آن عمل نزد خداوند و حتی گناه‌آلود شدن آن است<!-- می توانیستید به صورت مختصر و بی طرفانه چنین بنویسید: در آموزه‌های اسلامی تضییع اخلاص، عدم قبول عمل نزد خداوند و حتی آلوده شدن به گناه از آثار منت گذاشتن شمرده شده است.  -->. رسول خدا کسی که نیکی به برادر دینی‌اش کند و سپس بر او منت بگذارد را این‌گونه مورد خطاب قرار داده که خداوند اجر کار آن شخص را نابود کرده و گناهش برای او باقی می‌ماند و چنین فردی را از رحمت الهی محروم می‌داند.


علاوه بر این، منت گذاشتن سبب ایجاد ناراحتی، تحقیر و شرمندگی در طرف مقابل می‌شود و رابطه میان انسان‌ها را تخریب می‌کند<!-- این عبارت کاملا خطابی است. باید از زبان دیگران گفته شود.  -->. چنین رفتاری نشانۀ غرور و تکبر است که در آموزه‌های اسلامی از آن به شدت نهی شده است. در آیات قرآن نیز بر این نکته تأکید شده که منت گذاشتن و اذیت موجب باطل شدن صدقات و خیرات می‌شود و به جای پاداش، زیان و ضرر برای انسان به همراه دارد. منت گذاشتن در اسلام نه تنها به از بین رفتن ثواب و اجر عمل نیک می‌انجامد، بلکه موجب دوری از رحمت خدا و تخریب روابط انسانی نیز می‌شود. بنابراین، رعایت تواضع، اخلاص و حسن خلق در انجام کارهای نیک از مهم‌ترین توصیه‌های اسلام است تا عمل فرد هم نزد خدا پذیرفته شود و هم موجب محبت و احترام میان مردم شود.<!-- مطالب حشو زیاد است. برای مثال مفهوم «از بین رفتن پاداش» و «تخریب رابطه» سه بار با کلمات مختلف در پاراگراف اول و دوم تکرار شده است. متن ویکی باید فشرده و بدون تکرار باشد. اگر تأکید بر آوردن این دو بند دارید عبارت زیر را بیارید: «مفهوم این ضرب‌المثل با آموزه‌های اسلامی در باب حبط عمل هم‌خوانی دارد. در قرآن (ذکر شماره آیه) به صراحت ذکر شده است که صدقات خود را با منت و آزار، باطل مکنید. این آیه به وضعیتی مشابه اشاره دارد که در آن، عملِ خیرِ انجام‌شده، به واسطۀ رفتار نامناسبِ بعدی (منت گذاشتن)، بی‌اثر می‌گردد.» البته این عبارت همانگونه که قبلا هم گفتم در پایان عبارت ریشه و کاربرد هم قابل استفاده است.  -->
علاوه بر این، منت گذاشتن سبب ایجاد ناراحتی، تحقیر و شرمندگی در طرف مقابل می‌شود و رابطه میان انسان‌ها را تخریب می‌کند<!-- این عبارت کاملا خطابی است. باید از زبان دیگران گفته شود.  -->. چنین رفتاری نشانۀ غرور و تکبر است که در آموزه‌های اسلامی از آن به شدت نهی شده است. در آیات قرآن نیز بر این نکته تأکید شده که منت گذاشتن و اذیت موجب باطل شدن صدقات و خیرات می‌شود و به جای پاداش، زیان و ضرر برای انسان به همراه دارد. منت گذاشتن در اسلام نه تنها به از بین رفتن ثواب و اجر عمل نیک می‌انجامد، بلکه موجب دوری از رحمت خدا و تخریب روابط انسانی نیز می‌شود. بنابراین، رعایت تواضع، اخلاص و حسن خلق در انجام کارهای نیک از مهم‌ترین توصیه‌های اسلام است تا عمل فرد هم نزد خدا پذیرفته شود و هم موجب محبت و احترام میان مردم شود.<!-- مطالب حشو زیاد است. برای مثال مفهوم «از بین رفتن پاداش» و «تخریب رابطه» سه بار با کلمات مختلف در پاراگراف اول و دوم تکرار شده است. متن ویکی باید فشرده و بدون تکرار باشد. اگر تأکید بر آوردن این دو بند دارید عبارت زیر را بیارید: «مفهوم این ضرب‌المثل با آموزه‌های اسلامی در باب حبط عمل هم‌خوانی دارد. در قرآن (ذکر شماره آیه) به صراحت ذکر شده است که صدقات خود را با منت و آزار، باطل مکنید. این آیه به وضعیتی مشابه اشاره دارد که در آن، عملِ خیرِ انجام‌شده، به واسطۀ رفتار نامناسبِ بعدی (منت گذاشتن)، بی‌اثر می‌گردد.» البته این عبارت همانگونه که قبلا هم گفتم در پایان عبارت ریشه و کاربرد هم قابل استفاده است.  -->
خط ۲۶: خط ۳۰:
==پانویس==
==پانویس==
==منابع==
==منابع==
* قرآن کریم.
* مدرسی، سید محمدتقی، احکام زکات و فقه صدقات، قم،  محبان الحسین، 1381ش.

نسخهٔ ۷ آذر ۱۴۰۴، ساعت ۱۶:۱۴

گاو نه من شیرده؛ ضرب‌المثلی که به خراب کردن کار خیر در آخر کار اشاره دارد.
ضرب‌المثل «گاو نُه مَن شیرده» یکی از ضرب‌المثل‌های رایج در فرهنگ عمومی ایرانیان است که به‌دلیل بیان یک مفهوم اخلاقی، جایگاه ویژه‌ای در ادبیات روزمره دارد. این ضرب‌المثل به‌گونه‌ای تأثیرگذار، پیام مهمی دربارۀ رفتار مناسب و خردورزی اجتماعی منتقل می‌کند. این ضرب‌المثل به‌عنوان بازتابی از خرد و تجربه جمعی ایرانیان در در زندگی روزمره استفاده می‌شود که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در ادبیات شفاهی و کتبی جایگاه خاصی دارد.

مفهوم‌شناسی ضرب‌المثل

ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» برای توصیف وضعیتی به کار می‌رود که در آن، فرد پس از تلاش‌های بسیار و ارائهٔ خدمات یا نتایج مثبت، با انجام یک عمل نسنجیده مانندمنت‌گذاشتن یا رفتاری تند در پایان کار، تمام دستاوردهای پیشین خود را از بین می‌برد. از نظر علمی نیز این ضرب‌المثل نمایانگر ناپایداری یک فرآیند است که با وجود تولید نتایج مثبت در ابتدا (مانند شیر فراوان گاو)، به‌دلیل یک عامل منفی در پایان، ارزش و نتیجۀ کلی به‌طور کامل از بین می‌رود.

این ضرب‌المثل عدم تعادل بین تلاش و نتیجه را نمایش داده و نشان می‌دهد که حتی بهترین عملکردها نیز در صورت مراقبت نکردن از نحوۀ پایان کار، می‌توانند به شکست منجر شوند. همچنین ضرب‌المثل مؤید این نکته است که ارزشِ نهاییِ هر فعالیت، به پایداری عملکرد و حُسن ختام آن وابسته است و در ادبیات مدیریت و رفتار سازمانی، این مفهوم به اهمیت حفظ کیفیت تا انتهای فرآیند اشاره دارد.

ریشه و کاربرد ضرب‌المثل

ریشه ضرب‌المثل

اگرچه این ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» در متون کلاسیک نظیر کلیله و دمنه یا مرزبان‌نامه یافت نشده، اما در فرهنگ شفاهی ایران رواج داشته است. ریشۀ این مثل به گاوی اشاره دارد که شیردهی بالایی داشته (نُه مَن)، اما در انتهای دوشیدن، با زدن لگد ظرف شیر را می‌ریخته است. عبارت «نُه مَن» کنایه از مقدار زیاد است؛ به‌عنوان مثال هر منِ تبریز معادل ۳ کیلوگرم و مجموعاً حدود ۲۷ کیلوگرم شیر است. نمایانگر یک تجربۀ جمعی و اخلاقی است که به‌صورت حکایت ساده و قابل فهم حفظ و منتقل شده است.

کاربرد ضرب‌المثل

ضرب‌المثل «گاو نه من شیرده» در زندگی روزمرۀ مردم ایران کاربرد فراوانی دارد و معمولاً مفهوم این مثل در توصیف افرادی به کار می‌رود که خدمات یا کارهای مثبت زیادی انجام می‌دهند، اما در پایان با یک رفتار نامناسب مانند منت گذاشتن یا پرخاشگری، اثر آن خدمات را از بین می‌برند. این ضرب‌المثل به‌عنوان هشداری برای مراقبت از نحوۀ پایان دادن به کارها و روابط به‌کار می‌رود تا تلاش‌ها به هدر نرود. به‌طور مثال در موقعیت‌های مختلف اجتماعی، خانوادگی و کاری، وقتی کسی قصد کمک یا خدمت دارد ولی در پایان رفتار یا سخنش باعث ناراحتی یا کدورت می‌شود، این ضرب‌المثل به‌کار برده می‌شود.

مفهوم این ضرب‌المثل با آموزه‌های اسلامی در باب حبط (نابودی) عمل هم‌خوانی دارد. در قرآن به صراحت ذکر شده است که مسلمانان نباید صدقات و نیکی‌های خود را با منت و آزار باطل کنند.[۱] این آیه به وضعیتی مشابه مفهوم ضرب‌المثل اشاره دارد که در آن، عملِ خیرِ انجام‌شده، به واسطۀ رفتار نامناسبِ بعدی (منت گذاشتن)، بی‌اثر می‌شود. در اخلاق اسلامی نیز منت گذاشتن باعث ابطال ثواب دانسته می‌شود. در روایتی از رسول خدا آمده است که اگر کسی به برادر دینی‌اش نیکی کند و سپس بر او منت گذارد، خداوند صدقه و کار نیک وی را باطل می‌کند.[۲]


فرق بین گاو و انسان منت‌گذار این‌گونه است که گاو تنها نتیجه و محصول زحمات خود را نابود می‌کند، اما انسان با عمل منت‌گذاشتن، علاوه بر این که پاداش و ثواب عمل خیرش را از بین می‌برد، مرتکب گناه نیز می‌شود. منت‌گذاشتن موجب نابودی و محو اجر معنوی کار نیک شده و ارزش آن را از بین می‌برد. به عبارت دیگر، منش و رفتار انسان تأثیر حیاتی بر ثواب و پاداش عمل دارد و رفتار ناشایست نهایی می‌تواند تمام تلاش‌های خوب را بی‌اثر سازد.


در آموزه‌های اسلامی، منت‌گذاشتن بر دیگران به شدت مذمت شده و آثار و پیامدهای منفی زیادی دارد. از جمله مهم‌ترین این آثار، تضییع اخلاص در عمل نیک، عدم قبول شدن آن عمل نزد خداوند و حتی گناه‌آلود شدن آن است.

علاوه بر این، منت گذاشتن سبب ایجاد ناراحتی، تحقیر و شرمندگی در طرف مقابل می‌شود و رابطه میان انسان‌ها را تخریب می‌کند. چنین رفتاری نشانۀ غرور و تکبر است که در آموزه‌های اسلامی از آن به شدت نهی شده است. در آیات قرآن نیز بر این نکته تأکید شده که منت گذاشتن و اذیت موجب باطل شدن صدقات و خیرات می‌شود و به جای پاداش، زیان و ضرر برای انسان به همراه دارد. منت گذاشتن در اسلام نه تنها به از بین رفتن ثواب و اجر عمل نیک می‌انجامد، بلکه موجب دوری از رحمت خدا و تخریب روابط انسانی نیز می‌شود. بنابراین، رعایت تواضع، اخلاص و حسن خلق در انجام کارهای نیک از مهم‌ترین توصیه‌های اسلام است تا عمل فرد هم نزد خدا پذیرفته شود و هم موجب محبت و احترام میان مردم شود.

پانویس

منابع

  • قرآن کریم.
  • مدرسی، سید محمدتقی، احکام زکات و فقه صدقات، قم، محبان الحسین، 1381ش.